kozmofol

peyzaj ve/veya peysaj

Posted in etimoloji, peyzaj by enip on 13 Şub 2011

Kimine göre bahçe, kimine göre sanat, kimine göre çevre, doğa vb anlamları taşıyan, pek çoğuna göreyse “hiçbir şey” ifade etmeyen peyzajın gerçek anlamı nedir? Ve hayranlık uyandırıcı bir doğal peyzaja sahip topraklarda yaşıyor olmamıza rağmen bu kavrama neden bu kadar yabancıyız? sorusunun cevabı net. Yabancı kökenli bir sözcük. Ama Türkçe’de özümsediğimiz onca yabancı sözcük varken neden ve nasıl? Yeni sorum ve bu yazının derdi şu: Peyzaj dilimize nasıl geldi, nasıl gidiyor?

Türkçe’ye Fransızca’dan ithal edilmiş bir kavram olan peyzajın sözlükteki anlamı, “kır resmi”, “ bir yerin doğal görünüşü” olarak geçiyor. İlk kullanımına Osmanlı Ressamlar Cemiyeti Mecmuası’nın 1912 tarihli bir baskısında rastlanıyor. Ancak 70’lere kadar bugün kullandığımız haliyle yani “peyzaj” olarak değil, Fransızca orijinali ile kullanılıyor belgelerde ve yayınlarda. İlk olarak Ressamlar Cemiyeti tarafından kullanılmış olmasının bir anlam taşıdığını söylemek mümkün. Çünkü peyzaj, 16. yüzyıl Avrupa resim sanatında doğa tasvirlerini ve manzara betimlemelerini kullanan ressamların temelini attığı bir resim geleneği olarak ortaya çıkıyor ve bu geleneği benimseyen kültürlerin bir parçası haline geliyor. Sözcük olarak kullanımı da bu geleneğin kabul görmesiyle gerçekleşiyor. Türkçe sözlükteki anlamlara geri dönecek olursak, peyzajın resim sanatı üzerinden dilimize tanıtılmış olmasında , dönem olarak birkaç asır geriden gelmiş olsa da bir tuhaflık bulunmuyor. Ancak yine de zihinlerde yaptığı çağrışımlarda problem taşıyor çünkü burada kimse “peyzaj” deyince bir kır resmi hayal etmiyor! Kaldı ki peyzajın kendisi doğrudan kır resmi olarak kabul edilmiş olması, bu anlamdan yeni tamlamalar üretmeye çalıştığımızda peyzaj resmi ya da peyzaj mimarlığı için “kır resmi resmi, “kır resmi mimarlığı” ya da “doğal görünüş mimarlığı” gibi tuhaf anlamlara mahal veriyor. Ve bunların hiçbiri ne peyzajı ne de bununla ilgili olan alanları tanımlıyor.

Peyzaj sözcüğünün etimolojik kökeni Germen dillerine dayanıyor. Arazi, bölge, toprak anlamına gelen land kelimesi ve biçimlendirmek, şekil vermek anlamına gelen scapjan/schaffen fiilinden türemiş olan landschaft ya da bugünkü Hollandaca’da landschap şekil verilmiş arazi anlamına geliyor. İngilizce’de kavramın ilk kullanımı 16. yüzyıl sonlarına denk düşüyor. Land arazi, toprak ve scape görüş açısı anlamına geliyor. İngilizce, Almanca, Danca, İsveççe’yi de içeren Germen dil ailesindeki tüm diller bu bileşik yapıyı koruyor. Roman dillerinde de yine benzer bir yapıya rastlıyoruz. Fransızca da paysage; İtalyaca’da paesaggia; İspanyolca’da paisaj; Portekizce’de paisagem; Katalanca’da paisatge ve Romence’de peizaj sözcükleri yine arazi ve bakış açısı, biçim sözcülerine referans veren anlamlara sahip olarak kullanılmakta. Çek, Slovak Sloven ve Lehçe gibi Baltık-Slav dillerinde ise kökeni kraj olan ve arazi, alan anlamına gelen sözcükler kullanılıyor. Bu kökten türemiş bileşik kelimeler bu dillerde peyzaj kelimesine karşılık gelen kavramları oluşturuyor. Avrupa dillerinin peyzaj kavramıyla, kullanımına yönelik bu özetle sınırlı olan çalışma şunu göstermektedir; bir kavram olarak peyzaj arazi, doğa, topografya gibi gözle seçilebilir nesnel bir gerçekliği ve bakış açısı, manzara, biçim gibi öznel bir değerlendirmeyi birlikte kapsamakta. Hem nesnel hem de öznel bir gerçekliğe işaret etmesi açısından kişinin deneyimi kavrayışta büyük önem taşıyor. Genel kullanıma sahip iki sözcükten oluşan bileşik bir yapıya sahip olan kavram tekil olarak bir çağrışım yapmasa da bileşik yapısı sayesinde farklı kavrayışlara imkan tanıyor.

Türkçe açısından bakıldığında durumun sorun teşkil etmesinin, akıllarda soru işaretleri uyandırmasının, gündelik dilde kullanılmamasının sebepleri de kavramın bu tür referanslara sahip olmamasına bağlanabilir. Örnek olarak verdiğim Germen ve Roman dillerinde bu sebepten dolayı peyzaj salt bahçeye, resme ya da tarıma indirgenmeyecek bir anlam zenginliğine sahiptir. Çok anlamlılığı bir kafa karışıklığı yaratmaz. Elbette her zihinde farklı karşılıklara sahiptir, tek bir resmi yoktur; örneğin televizyon, mutfak ya da konuya en yakın örnek olabilecek bahçe gibi net bir imaja ve bileşenler dizisine sahip değildir. Ne tür bir imaja sahip olduğu konusunun daha kapsamlı bir çalışma gerektirdiğini düşünüyorum ancak kavramın köken sorununun yabancılaşmaya; ve bunun da her anlamda ayrışmaya sebep olduğunu gözlemliyorum.

Yüksek lisans derslerinden birinde konuyla ilgili bir ödev hazırladım geçtiğimiz sene. Bilimsel niteliğe sahip olduğunu kesinlikle iddia etmediğim ancak önemli sonuçlar ortaya koyduğundan da şüphem olmayan bir rapor çıktı sonuçta ortaya. Terminolojik olarak peyzaj kavramına aşina olan uzmanlık alanları (çevre mühendisliği, ziraat mühendisliği, inşaat mühendisliği, resim, mimarlık, inşaat, biyoloji, şehir ve bölge planlama vb) dışında kalan uğraşılara sahip katılımcılara anket yapıldı. Onlara “peyzaj kavramını duymuş olup olmadıkları” ve “peyzaj kavramının anlamını bilip bilmedikleri” ve ardıl sorular yöneltildi. Sonuçlara göre katılanların %40’ının peyzaj sözcüğünü ilk kez duyduğu ortaya çıktı!!! Duyanlar arasında %10luk dilim kavramın ne anlama geldiği hakkında fikir sahibi değilken geriye kalan kısımda ise 3 ayrı yaklaşım tespit edildi. Peyzaj kavramını duymuş ve anlamını bildiğini düşünen kişilerin bu kavrama yükledikleri anlam, en azından eğilimler onlara sunulan çeşitli anahtar kelimelerle belirlendi. Buna göre ortaya çıkan genel tablo peyzajın zihinlerde çevre, mimarlık ve sanatla özdeşleştirildiğiydi. Peyzajı tek bir kelimeyle anlatmak zor bu yüzden de verilmesi gereken yanıt şöyleydi: hiçbiri ama hepsi.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: